Chuyển đổi số đang thay đổi đại học như thế nào: từ campus vật lý sang kiến trúc học thuật phân tán
Khi campus không còn là trung tâm vận hành của đại học
Trong nhiều thế kỷ, giáo dục đại học được tổ chức xoay quanh một giả định nền tảng: tri thức gắn liền với địa điểm. Campus, giảng đường và thư viện không chỉ là không gian học tập mà còn là trục vận hành của toàn bộ hệ thống học thuật. Cách tổ chức này từng phù hợp khi tri thức khó tiếp cận, công nghệ hạn chế và giáo dục chịu sự kiểm soát chặt chẽ của từng quốc gia.
Sự phát triển của công nghệ số đã làm thay đổi cấu trúc đó. Giảng viên có thể giảng dạy từ nhiều quốc gia. Sinh viên học tập song song với công việc và đời sống cá nhân. Hoạt động đánh giá, kiểm định và quản trị học thuật không còn phụ thuộc vào sự hiện diện vật lý.
Campus vẫn tồn tại, tuy nhiên không còn giữ vai trò quyết định. Đại học bắt đầu dịch chuyển từ mô hình tập trung sang mô hình phân tán.
Kiến trúc học thuật phân tán và cách đại học được tái định nghĩa
Kiến trúc học thuật phân tán mô tả cách tổ chức giáo dục đại học khi các thành phần cốt lõi không bị neo vào một không gian duy nhất. Chương trình đào tạo, giảng viên, hệ thống đảm bảo chất lượng, đối tác cấp bằng và người học có thể nằm ở nhiều khu vực pháp lý khác nhau, song vẫn được kết nối trong một cấu trúc học thuật thống nhất.
Yếu tố giữ cho hệ thống này vận hành không phải là cơ sở vật chất, mà là governance học thuật, chuẩn chất lượng, cơ chế kiểm định và nguyên tắc công nhận văn bằng. Công nghệ đóng vai trò hạ tầng, hỗ trợ cho cấu trúc đã được thiết kế từ trước.
Knight (2016) cho rằng giáo dục xuyên biên giới chỉ phát triển bền vững khi được xây dựng trên kiến trúc học thuật rõ ràng, thay vì mở rộng địa lý một cách cơ học. Nhận định này cho thấy chuyển đổi số không thể tách rời khỏi thiết kế thể chế và quản trị.
Vì sao nhiều trường chuyển đổi số không đạt kết quả như kỳ vọng
Nhiều cơ sở giáo dục triển khai chuyển đổi số bằng cách số hoá bài giảng, áp dụng hệ thống quản lý học tập hoặc mở các chương trình học từ xa. Phần lớn các mô hình này vẫn giữ nguyên cấu trúc governance được thiết kế cho campus truyền thống.
Khi kiểm định, đánh giá, trách nhiệm học thuật và cơ chế công nhận không thay đổi, lớp vỏ công nghệ không đủ để bảo đảm chất lượng và tính bền vững. Các rủi ro quen thuộc nhanh chóng xuất hiện: thiếu minh bạch học thuật, khó đối sánh văn bằng, xung đột pháp lý giữa các hệ thống quốc gia.
Chuyển đổi số buộc đại học phải quay lại những câu hỏi căn bản: ai chịu trách nhiệm học thuật, giá trị văn bằng được bảo đảm bằng cách nào, và chất lượng được kiểm soát ra sao khi ranh giới địa lý không còn là yếu tố quyết định.
Sự hình thành của các mô hình digital-first
Từ những thay đổi trên, các mô hình digital-first xuất hiện như một bước phát triển tất yếu. Các mô hình này không bắt đầu từ campus rồi số hoá, mà bắt đầu từ governance, chất lượng và công nhận, sau đó mới xây dựng hạ tầng số để phục vụ cấu trúc học thuật đã được xác lập.
SwissEdu⁺ hình thành theo logic này. Thay vì tiếp cận chuyển đổi số như một dự án công nghệ, SwissEdu⁺ coi đây là bài toán kiến trúc giáo dục, nơi các quyết định học thuật và pháp lý đi trước, nền tảng số đi sau. Cách tiếp cận này phản ánh tư duy phổ biến trong các hệ thống giáo dục coi trọng tính ổn định và khả năng vận hành dài hạn.
OECD (2020) nhấn mạnh rằng chuyển đổi số trong giáo dục đại học chỉ tạo ra giá trị khi gắn liền với cải cách quản trị và đảm bảo chất lượng, thay vì tập trung đơn thuần vào công nghệ.
Từ đại học gắn với địa điểm sang đại học gắn với kiến trúc
Sự dịch chuyển từ campus vật lý sang kiến trúc học thuật phân tán phản ánh cách thế giới đang vận hành: doanh nghiệp phân tán, lực lượng lao động toàn cầu và tri thức lưu chuyển vượt qua biên giới quốc gia. Trong môi trường đó, đại học ngày càng được đánh giá dựa trên khả năng tổ chức tri thức, bảo đảm chất lượng và tạo ra giá trị được công nhận, thay vì quy mô cơ sở vật chất.
SwissEdu⁺ lựa chọn định vị mình theo hướng này, như một mô hình Swiss Digital Higher Education được thiết kế để vận hành trong kỷ nguyên chuyển đổi số toàn diện.
